زمانی ادبیات داستانی در کتاب های فارسی دانش آموزان ٬ مغضوبٌ علیهم بود٬ اما خوشبختانه در کتاب های جدید فصلی به ادبیات داستانی ایران وجهان اختصاص دارد. در میان داستان های موجود در کتاب ادبیات فارسی ٬ داستان" گیله مرد " بزرگ علوی که در کتاب سال دوم دبیرستان آمده است٬ ارزش ادب و هنری بسیاری دارد.Go to fullsize image

به جرأت می توان گفت که گیله مرد مشهورترین داستان کوتاه بزرگ علوی است. این داستان سرای زندگی روشنفکران٬از جمله چهار جوان نواندیشی بودکه حدود ۶۰ سال پیش در قهوه خانه ای واقع در خیابان لاله زار نو به نام" کافه رزنوار" گردهم می آمدند و درباره ی نوآوری در زمینه های مختلف شعر و  ادبیات فارسی سخن می گفتند.(سه تن دیگر صادق هدایت ٬ مسعود فرزاد و مجتبی مینوی بودند)

این چهار تن به طنز نام انجمن خود را" ربعه " گذاشته بودند. زیرا در همان ایام سه تن دیگر از ادیبان محافظه کار ایرانی ـ البته با آراء و عقایدی متفاوت ـ گردهم می آمدند و جمع خود را به سبک متقدمان "ثلاثه " می نامیدند. معروف است که هدایت نیز از سر شوخی با آن گروه٬ نام جمع خود را ربعه نهاده بود.

هریک از این چهار تن به فراخور حال و سلیقه و ذوق خود از راهی رفت و در آن طرحی نو درافکند. در این میان هدایت و علوی با دو نثر متفاوت به دنبال داستان نویسی رفتند و به این نوع از ادبیات فارسی که به دست جمال زاده و دهخدا پدید آمده بود٬ جلوه ی دیگری بخشیدند.

داستان گیله مرد متعلق به دوره ی دوم نویسندگی و اوج شکوفایی کار بزرگ علوی است.  دوره ی اول داستان نویسی وی که با  مجموعه داستان" چمدان " آغاز می شود ٬ بر داستان ها فضا ورنگی مبالغه آمیز و خیال گرایانه حاکم است و  شخصیت های داستان غریب و تمایلات عجیب دارند. گویی در این داستان ها هدایت الگوی علوی بوده است.

دوره ی دوم که دوره ی شکوفایی قدرت خلاقه و تجلی تخیل  بارور نویسنده است٬ مجموعه داستان های "ورق پاره های زندان" ٬ "نامه ها" و رمان "چشمهایش" (مشهورترین اثر بزرگ علوی) را در بر می گیرد .علوی در این دوران به عنوان معلم یکی از دبیرستان های صنعتی تهران به یکی از گروه های جوانان سوسیالیست به سرکردگی دکتر ارانی نزدیک شد. دستگاه پلیسی رضا خان این اشخاص را خطرناک تشخیص داد و دستگیر کرد وبه چهار سال زندان محکوم نمود.

از همین رو شخصیت های داستان علوی در این دوران  درست بر خلاف دوره ی اول ٬ دارای هدف و تفکر مشخصی هستند و از خصلت ها و خصوصیات متمایزی برخوردارند که آنها را فعال ٬ تسلیم ناپذیر و مبارز کرده است. در داستان های این دوره از نویسندگی علوی دیگر از نحوه ی تفکر و فلسفه هدایت خبری نیست و نویسنده به ناراحتی های روانی و دلهره ها و نومیدی های شخصیت های داستان توجه ندارد. شخصیت های داستان نیز افرادی هستند که علیه ستم ها و ناروایی های اجتماعی برانگیخته شده اند و در برابر سختی ها و ناسازگاری ها مقاومت و مبارزه می کنند.به عبارت دیگر نویسنده از معلول ها و نقصان های اجتماعی سر خورده نمی شود و تیشه را به علت های اصلی می زند و رهایی و موفقیت انسان ها را در مبارزه ی آنها می بیند.گفتنی است که  بزرگ علوی به خاطر مجموعه داستان نامه ها (گیله مرد یکی از داستان های همین مجموعه است) در سال ۱۹۵۳ میلادی مدال شورای صلح جهانی را دریافت کرد . 

دوره ی سوم نیز شامل داستان هایی است که بزرگ علوی در برلین  و دور از وطن  نوشته است که  شامل "دیو!... دیو!...٬ و با یکه و تنها " ٬ "میرزا" ٬ "سالاری ها"  و "کاشانه "می شود. شخصیت های داستان در این دوران از سر زندگی و شور و حال افتاده اند و تا حدودی گرفتار سرخوردگی و ناامیدی هستند و بیشتر خاطره پردازیمی کنند و شرح حال می گویند.در این داستان ها از تنوع شکل های دوره دوم داستان نویسی  نویسنده خبری نیست. بزرگ علوی در این دوران علاوه بر تدریس زبان وادبیات فارسی در دانشگاه ٬ به تحقیق دربار ه ی ادبیات فارسی به ویژه ادبیات نوین ایران پرداخته و داستان های هدایت را به زبان آلمانی ترجمه کرده است . خود وی معتقد بود که بهترین اثری که در این دوران پدید آورده ٬ تاریخ ادبیات فارسی با تجزیه وتحلیل اوضاع اجتماعی و سیاسی ایران پس از شهریور ۲۰ تا کنون است. 

در کل بزرگ علوی در فرم داستان هایش به تازه ترین صورت ها گرایش دارد . در اغلب داستان های او از جمله داستان گیله مرد ٬ ابتدا معمایی وجود دارد . در واقع حادثه ی اصلی قبلآ اتفاق افتاده است و گوینده  ی داستان با استفاده از گذشته ٬ واقعه را بازسازی می کند . شگردی که بیشتر در ادبیات پلیسی دیده می شود. 

منابع

ادبیات داستانی٬جمال میرصادقی٬ تهران ٬ شفا ٬ ۱۳۶۶

ادبیات نوین ایران٬ یعقوب آژند٬ تهران٬سپهر٬ ۱۳۶۳

نویسندگان پیشگام در داستان نویسی امروز ایران٬ علی اکبر کسمایی٬ تهران ٬شرکت مؤلفان ومترجمان ا یران٬ ۱۳۶۳

نویسندگان پیشرو ایران ٬ محمد علی سپانلو٬ تهران ٬نگاه٬ ۱۳۶۶

 

+ نوشته شده در جمعه هفدهم شهریور 1385  به قلم  فیروزه سودایی |